Ένας επικήδειος που δεν ειπώθηκε ποτέ – γιατί δεν ήταν νεκρός ο κομμουνισμός, αλλά η καρικατούρα του
Γράφει ο Άκης Λιάντζουρας
Κάπου στον Παράδεισο των Επαναστατών
Ο Μαρξ καθόταν σε μια πολυθρόνα από ανακυκλωμένα μανιφέστα. Φορούσε το παλτό του, καπνίζοντας κάτι που έμοιαζε με φύλλα διαλεκτικού υλισμού. Μπροστά του, στην οθόνη, το Κρεμλίνο. Ο κόσμος πανηγυρίζει. Η σημαία με το σφυροδρέπανο κατεβαίνει. Ένας μεθυσμένος Γέλτσιν ανεβαίνει σε τανκ.
Ο φιλόσοφος σηκώνει το βλέμμα, φυσάει τον καπνό και λέει:«Δεν είναι αυτό που νομίζετε. Αυτό που πεθαίνει δεν ήταν δικό μου παιδί.»
Η ΕΣΣΔ ως μια Σοβιετική Ντίσνεϋλαντ της αποτυχίας
Ας το πούμε από την αρχή. Η Σοβιετική Ένωση δεν απέτυχε ως κομμουνισμός. Απέτυχε ως ένα γραφειοκρατικό τέρας με κόκκινη γραβάτα, το οποίο δεν είχε ιδέα τι ήταν κομμουνισμός. Δεν είχε τάξεις, είχε Κόμμα. Δεν είχε εργάτες στην εξουσία, είχε κομματόσκυλα με μούσι. Και δεν είχε απελευθέρωση, είχε στρατόπεδα στη Σιβηρία.
Ο Μαρξ δεν προφήτεψε μια αυτοκρατορία του κράτους. Προφήτεψε το τέλος του.
Ο Μαρξ δεν προφήτεψε μια αυτοκρατορία του κράτους. Προφήτεψε το τέλος του.
Αν νομίζεις ότι η ΕΣΣΔ ήταν το όραμα του Μαρξ, είναι σαν να βλέπεις έναν παπαγάλο να φωνάζει «ελευθερία» και να τον νομίζεις για ροβεσπιεριστή.
Το λάθος του Λένιν: shortcut στην ιστορία
Η Ρωσία δεν είχε καν βγάλει τα φεουδαρχικά της ρούχα. Ο καπιταλισμός της ήταν σαν να λέμε: μισή Petrograd και μισή αγρότης με αλέτρι. Και ξαφνικά, ντάπα ντούπα, επανάσταση!
Αλλά το πρόβλημα, λέει ο Μαρξ πίσω από το μουστάκι του, δεν ήταν η πρόθεση – ήταν το skip button. Επέλεξαν να παρακάμψουν την ιστορία. Κι όταν παίζεις Civilization και παρακάμπτεις φάσεις, το παιχνίδι κρασάρει.
Η ΕΣΣΔ ήταν μια ανατολική δυστοπία με μάσκα προλεταριακή.
Από την απελευθέρωση στην αλλοτρίωση 2.0
Ο Μαρξ φώναζε για την απελευθέρωση της εργασίας από την αλλοτρίωση. Ο εργάτης, έλεγε, πρέπει να είναι κύριος του προϊόντος του, όχι σκλάβος του γραφειοκράτη.
Τι είδαμε στην ΕΣΣΔ;
Στολές.
Στολές.
Παραγωγικούς στόχους.
Παραγωγικούς στόχους.
Ψεύτικες στατιστικές.
Ψεύτικες στατιστικές.
Σιωπή. Πολλή σιωπή.
Σιωπή. Πολλή σιωπή.
Αν η αλλοτρίωση στον καπιταλισμό ήταν μια σφαλιάρα με το χέρι του αφεντικού, στην ΕΣΣΔ ήταν μια μπάτσα με τη σφραγίδα του Κόμματος.
Και κάπου εκεί, η εργατική τάξη έπαψε να ελπίζει. Και να μιλά. Και να ονειρεύεται.
Κρατισμός ή κρατικισμός;
Γιατί μπλέκουμε τον σοσιαλισμό με τον κρατισμό;Γιατί όταν λέμε “κοινή ιδιοκτησία”, φανταζόμαστε ένα κόκκινο γραφείο στην Μόσχα που μοιράζει διαταγές;
Ο Μαρξ το φώναζε:Η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας δεν σημαίνει μεταβίβαση στο κράτος. Σημαίνει έλεγχος από τους παραγωγούς.
Η ΕΣΣΔ ήταν ένα κρατικοδίαιτο μαγαζί, όπου οι λίγοι αποφάσιζαν και οι πολλοί περίμεναν στην ουρά.Για ψωμί.Για βότκα.Για ιδέα.
Η γκλάσνοστ ως παγίδα – όχι λύτρωση
Κι όταν ήρθε ο Γκορμπατσόφ με το χαμόγελο και τα “ανοιχτά παράθυρα”, δεν ήρθε να φέρει επανάσταση. Ήρθε να ανοίξει τις κουρτίνες και να δει το μούχλιασμα.
Η διαφάνεια έδειξε τι ξέραμε όλοι:
Το σύστημα ήταν μια φουσκωμένη φούσκα διορισμένων “επαναστατών”.
Το σύστημα ήταν μια φουσκωμένη φούσκα διορισμένων “επαναστατών”.
Ο λαός δεν είχε φωνή – είχε μόνο ανάγκες.
Ο λαός δεν είχε φωνή – είχε μόνο ανάγκες.
Οι δημοκρατικές δομές ήταν θεατρικά ντεκόρ, όχι ουσία.
Οι δημοκρατικές δομές ήταν θεατρικά ντεκόρ, όχι ουσία.
Η Σοβιετική Ένωση έπεσε γιατί κανείς πια δεν την πίστευε. Ούτε καν εκείνοι που την υπηρετούσαν.
Κι όμως, ο καπιταλισμός δεν κέρδισε
Όχι, δεν κέρδισε. Απλώς επέζησε.
Γιατί ο καπιταλισμός δεν κερδίζει με ιδανικά, αλλά με εμπορεύματα, coca-cola και MTV. Και η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν εναλλακτική. Ήταν ένα κράτος-καρικατούρα που προσπαθούσε να μας πείσει πως η ουρά στο παντοπωλείο είναι «αντικαπιταλιστική εμπειρία».
Ο Μαρξ, αν τον ρωτούσες τότε, ίσως να έλεγε:
«Δεν είναι ότι έχασα. Είναι ότι δεν παίξατε ποτέ το σωστό παιχνίδι.»
«Δεν είναι ότι έχασα. Είναι ότι δεν παίξατε ποτέ το σωστό παιχνίδι.»
Ο πραγματικός κομμουνισμός είναι ακόμη αδοκίμαστος
Όχι. Δεν πέθανε ο κομμουνισμός το 1991.
Πέθανε η γραφειοκρατική του απομίμηση.
Πέθανε η ψευδοθρησκεία του Κόμματος.
Πέθανε η ιδέα ότι μπορείς να επιβάλεις ισότητα μετατρέποντας το κράτος σε θεό και τον άνθρωπο σε γρανάζι.
Ο Μαρξ δεν χρειάζεται μνημόσυνο.
Χρειάζεται ανάγνωση ξανά.
Και κάποιος να ψιθυρίσει στο αυτί των απογοητευμένων, των εργατών του gig economy, των άστεγων του Silicon Valley, των ντελιβεράδων με 300 ευρώ:
«Αυτό που ζεις δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Είναι η πρόγευση της επόμενης ρήξης.»
«Αυτό που ζεις δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Είναι η πρόγευση της επόμενης ρήξης.»
Υστερόγραφο:
Ο κομμουνισμός, φίλε, δεν ήταν ποτέ αυτό το γκρι πράγμα που μυρίζει πατάτα, βότκα και φόβο.Ο κομμουνισμός ήταν – και είναι – η ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να είναι κύριος της μοίρας του. Όχι πελάτης.
Κι αν ο Μαρξ μιλούσε σήμερα;Δεν θα έλεγε «σας τα είχα πει».Θα έλεγε:«Ακόμα δεν ξεκινήσαμε.»