Γράφει ο Άκης Λιάντζουρας σε καλοκαιρινή ραστώνη
“Οι φιλόσοφοι απλώς ερμήνευσαν τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε.”—Καρλ Μαρξ, Θέσεις για τον Φόιερμπαχ
“Οι φιλόσοφοι απλώς ερμήνευσαν τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε.”—Καρλ Μαρξ, Θέσεις για τον Φόιερμπαχ
Ήταν ένα μεσημέρι που μύριζε ΔΕΗ, ιδρώτα και μετα-καπιταλισμό.Κάποιος είχε ξεχάσει ένα αντίτυπο του Κεφαλαίου σε ένα παγκάκι στο Πόρτο Λάγος, δίπλα σ’ ένα κουτί Marlboro και το βιβλίο του Ευριπίδη Στυλιανίδη «ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ, ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ. Πήρα τον Μαρξ – τον Στυλιανίδη τον έχω διαβάσει πρόσφατα- και πήγα στο κοντινότερο καφενείο – γιατί αν πρόκειται να συνομιλήσεις με τον Μαρξ, θες τουλάχιστον έναν φραπέ χωρίς ζάχαρη και θέα το λιμάνι.
Κι αν ο Καρλ Μαρξ επέστρεφε σήμερα;Θα κοίταζε γύρω του – Instagram, εργασία χωρίς εργοστάσιο, επαναστάσεις χωρίς επαναστάτες, πλούτο χωρίς εργατική τάξη. Θα γέλαγε με το μούσι του, θα ρωτούσε: «Πού είναι οι αλυσίδες σας, ρε παιδιά; Τις κάνατε stories;»
Ο κόσμος όπως τον φαντάστηκε και όπως τον βρίσκει
Ο Μαρξ πίστευε ότι κάθε κοινωνία χτίζεται πάνω σε ένα οικονομικό υπόβαθρο (βάση) που στηρίζει ένα σύνολο θεσμών, αξιών, νόμων, θρησκείας (υπερδομή). Οι σχέσεις παραγωγής – δηλαδή, ποιος έχει τα μέσα παραγωγής και ποιος δουλεύει για ποιον – είναι η αρχή όλων των πραγμάτων.
Και κάθε φορά που οι παραγωγικές δυνάμεις (τεχνολογία, εργασία, πόροι) αναπτύσσονται τόσο πολύ ώστε να μην χωράνε στο παλιό καλούπι της κοινωνίας, η ιστορία εκρήγνυται.
«Η ιστορία όλων των μέχρι τώρα κοινωνιών είναι η ιστορία ταξικών αγώνων.»
«Η ιστορία όλων των μέχρι τώρα κοινωνιών είναι η ιστορία ταξικών αγώνων.»
Αν λοιπόν σήμερα έχουμε τεχνητή νοημοσύνη που αντικαθιστά εργασία, ρομπότ που παραδίδουν καφέδες, chatbots που μιλάνε καλύτερα απ’ τον Βορίδη και metaverse meetings αντί για εργοστασιακή συνέλευση… τότε ο Μαρξ θα έλεγε:
Ο καπιταλισμός ζει παραπάνω απ’ ό,τι έπρεπε. Και δεν γερνάει καλά.
Η εποχή μας: Ύστερος Καπιταλισμός ή Προεπαναστατικό Σούπερ Μάρκετ;
Βρισκόμαστε σε αυτό που ο ίδιος θα αποκαλούσε ύστερη φάση του καπιταλισμού. Οι αντιφάσεις έχουν σκάσει από τη φόρτιση:
Η τεχνολογία επιτρέπει να δουλεύουμε 2 ώρες τη μέρα, αλλά δουλεύουμε 10.
Η τεχνολογία επιτρέπει να δουλεύουμε 2 ώρες τη μέρα, αλλά δουλεύουμε 10.
Η παραγωγή φτάνει σε επίπεδα αφθονίας, αλλά η πείνα σκοτώνει 9 εκατομμύρια ανθρώπους τον χρόνο.
Η παραγωγή φτάνει σε επίπεδα αφθονίας, αλλά η πείνα σκοτώνει 9 εκατομμύρια ανθρώπους τον χρόνο.
Οι εταιρείες είναι πλουσιότερες από κράτη, αλλά οι εργαζόμενοι πιο ανασφαλείς από ποτέ.
Οι εταιρείες είναι πλουσιότερες από κράτη, αλλά οι εργαζόμενοι πιο ανασφαλείς από ποτέ.
Η γνώση είναι παγκόσμια, αλλά η εξουσία συγκεντρωμένη.
Η γνώση είναι παγκόσμια, αλλά η εξουσία συγκεντρωμένη.
Οι επιθυμίες σου είναι δικές σου, αλλά η επιθυμία να επιθυμείς είναι αγορασμένη.
Οι επιθυμίες σου είναι δικές σου, αλλά η επιθυμία να επιθυμείς είναι αγορασμένη.
Η σχέση κεφαλαίου-εργασίας έχει γίνει σαν εκείνον τον πρώην που σε ghostάρει, αλλά πατάει like σε όλες σου τις φωτογραφίες: σε χρειάζεται αλλά θέλει να σε ξεφορτωθεί.
Ο Μαρξ, λοιπόν, θα έλεγε:Βρισκόμαστε στη φάση που οι παραγωγικές δυνάμεις έχουν ξεπεράσει τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής.Αυτό που εμποδίζει την ανθρωπότητα να περάσει σε ανώτερη μορφή κοινωνικής οργάνωσης είναι ο ίδιος ο τρόπος που κατανέμει η κοινωνία τους πόρους της.
Τι κινδυνεύει να πάθει κάθε τάξη;
Η Άρχουσα Τάξη – Οι ιδιοκτήτες του τίποτα
Αν νομίζεις ότι οι πλούσιοι την έχουν σίγουρη, διάβασε λίγο Μαρξ με φόντο τις Silicon Valley Bank collapses και τις ψευδαισθήσεις του ChatGPT-ified χρηματιστηρίου.Η αστική τάξη, έχοντας συγκεντρώσει τον παγκόσμιο πλούτο, έχει πλέον αποξενωθεί από την ίδια την παραγωγή. Ζει σε ένα σύννεφο αλγορίθμων, hedge funds και φιλανθρωπιών με φοροαπαλλαγές.
Αλλά αυτό το σύννεφο δεν παράγει τίποτα.Όταν η τεχνολογία αυτονομείται, το κεφάλαιο παύει να έχει ανάγκη ακόμα και το ίδιο το κεφάλαιο. Η “φούσκα” γίνεται κανονική ζωή.Και η άρχουσα τάξη κινδυνεύει από την ίδια της την ύβρι: ότι μπορεί να ελέγξει για πάντα μια μηχανή που δεν την χρειάζεται.
Η Μεσαία Τάξη – Οι καλομαθημένοι βάρβαροι
Η πιο τραγική φιγούρα. Ο καθηγητής που έγινε αναλυτής TikTok. Η δασκάλα που έγινε μεταφράστρια prompts για ΑΙ. Ο μηχανικός που πουλάει προϊόντα σε MLM και λέει «θέλω να φύγω από το corporate».Η μεσαία τάξη έχει καταρρεύσει υπαρξιακά, όχι μόνο οικονομικά. Δεν είναι πια η ραχοκοκαλιά της προόδου. Είναι ο καθρέφτης του φόβου της παρακμής.
Ο Μαρξ θα τους έβλεπε ως λυπηρούς συμμάχους του κεφαλαίου που σε στιγμές κρίσης μετατρέπονται σε αντιδραστικούς, όπως οι μικροαστοί της Βαϊμάρης που στήριξαν τον φασισμό για να σωθούν από την “αταξία”.
Η Εργατική Τάξη – Ο θρυμματισμένος γίγαντας
Δεν φοράει πλέον φόρμα εργοστασίου. Φοράει μπλουζάκι e-food, πληρώνεται με gig economy apps, δουλεύει χωρίς συμβόλαιο, ζει χωρίς μέλλον.Ο Μαρξ έλεγε ότι ο καπιταλισμός παράγει το ίδιο το υποκείμενο που θα τον ανατρέψει. Αλλά σήμερα η εργατική τάξη είναι κατακερματισμένη, αποπολιτικοποιημένη, εξαρτημένη από δάνεια και Netflix.
Αν δεν επανεφεύρει τη συλλογικότητα, δεν θα γίνει ποτέ επαναστατικό υποκείμενο.Αν δεν οργανωθεί πάνω στις νέες μορφές εκμετάλλευσης (ψηφιακή, γνωσιακή, συναισθηματική εργασία), θα γίνει απλώς background noise στον αλγόριθμο της Ιστορίας.
Και τώρα τι; TikTok Κομμουνισμός ή Ψηφιακός Φεουδαρχισμός;
Ο Μαρξ σήμερα δεν θα κρατούσε καλασνικοφ. Θα έγραφε κώδικα. Θα έστηνε δίκτυα. Θα μιλούσε για κοινά, ανοιχτή τεχνολογία, συνεργατικά μοντέλα, δημοκρατικοποίηση των μέσων παραγωγής.
Ή, πιο απλά:
“Η ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης είναι να κάνει το Internet κοινό αγαθό όπως το νερό. οπως η wikipedia”
“Η ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης είναι να κάνει το Internet κοινό αγαθό όπως το νερό. οπως η wikipedia”
Δεν θα έλεγε “κάντε επανάσταση για τον σοσιαλισμό”, αλλά κάντε την τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο, όχι το κεφάλαιο.Όχι γιατί είναι ηθικό, αλλά γιατί είναι ιστορικά αναγκαίο.
Επίλογος – Τι ώρα περνά το τρένο για τον κομμουνισμό;
Η κοινωνία μας, έλεγε, είναι σαν έναν μάγειρα που έχει όλα τα υλικά για το τέλειο φαγητό αλλά συνεχίζει να μαγειρεύει σκουπίδια γιατί φοβάται να ανοίξει ένα καινούριο βιβλίο συνταγών.
Η κοινωνία μας, έλεγε, είναι σαν έναν μάγειρα που έχει όλα τα υλικά για το τέλειο φαγητό αλλά συνεχίζει να μαγειρεύει σκουπίδια γιατί φοβάται να ανοίξει ένα καινούριο βιβλίο συνταγών.
Ο Μαρξ δεν ήθελε να χτίσουμε μια Ουτοπία.Ήθελε να πάρουμε τον κόσμο από τους λίγους και να τον ξαναδώσουμε στους πολλούς.
Και κάπου σε ένα καφενείο του Πορτο Λάγος, σε μια καρέκλα που λείπει το ένα πόδι, ένας παππούς διαβάζει ακόμα Ριζοσπάστη και ρωτάει τον εγγονό του τι είναι το ChatGPT.Ο χρόνος δεν σταμάτησε. Μας περιμένει. Όπως και η Ιστορία.
Ή θα την γράψουμε.Ή θα μας ξεχάσει.
ΥΓ. Αν τον δεις τον Μαρξ, πες του να περάσει από τη Κομοτηνή. Έχουμε ακόμα μπαξέδες.