Ένα σφυρί σκέψης σε μια εποχή γεωπολιτικού τσίρκουΓράφει ο Άκης Λιάντζουρας | Από το Think Tank Capitol17.com
Είναι παράξενο πράγμα να σου τυχαίνει στο γραφείο ένα βιβλίο με τίτλο «Μαρξ και Διπλωματία», και να μην ξέρεις αν πρέπει να σηκώσεις το φρύδι ή τη γροθιά. Όταν ο συγγραφέας είναι ο Νίκος Κοτζιάς –ο μόνος Υπουργός Εξωτερικών που είχε διαβάσει Χέγκελ και Γκράμσι πριν γράψει non-paper–, καταλαβαίνεις ότι δεν έχεις μπροστά σου ακόμη ένα δοκίμιο «διεθνολογικού αυνανισμού» αλλά ένα καθαρόαιμο θεωρητικό ντοκουμέντο, με προφορά από την Καρλ-Μαρξ-Στράσσε και ρίζες στη Μακρόνησο της εξωτερικής πολιτικής.
Το άκουσα στο Jukebooks. 2 φορές μέσα σε έξι νύχτες. Με καφέ, τσιγάρο, και ένα ανοικτό χάρτη του κόσμου να με κοιτά με νόημα σαν την Ελένη Μενεγάκη των γεωπολιτικών μου ενοχών.
Όχι ρεαλισμός, αλλά υλισμός
Ο Κοτζιάς στέκεται στο ύψος της θεωρίας και της πράξης. Το βιβλίο δεν είναι ούτε manual για πρέσβεις ούτε ακαδημαϊκή νεκροψία του μαρξισμού. Είναι μια κραυγή κριτικής σκέψης που λες και γράφτηκε για έναν μεταψυχροπολεμικό κόσμο που ξύπνησε σε ένα μεταμοντέρνο, μεταηθικό, μετααληθινό πρωινό.
Ο συγγραφέας σπάει τα μούτρα των ρεαλιστών τύπου Κίσινγκερ με την απλή μα σπάνια υπόμνηση: ότι πίσω από κάθε διπλωματική κίνηση κρύβεται μια ταξική σύγκρουση, όχι μόνο εθνικά συμφέροντα. Και τότε, αναρωτιέσαι: γιατί οι περισσότεροι διεθνολόγοι δεν τολμούν να πουν ότι ο Μαρξ είχε άποψη για τον Κριμαϊκό Πόλεμο, για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, για τον αποικιοκρατικό βιασμό της Ινδίας;
Γιατί φοβούνται ότι θα τους περάσουν για γραφικούς – ή ακόμα χειρότερα, για πολιτικοποιημένους.
Το βιβλίο δεν είναι ουδέτερο. Και πολύ καλά κάνει.
Ο Κοτζιάς δεν κρύβει το αξιακό του πλαίσιο: πίστη στη διεθνιστική αλληλεγγύη, στις πολυδιάστατες σχέσεις, στην ανάγκη μιας εξωτερικής πολιτικής που υπηρετεί λαούς και όχι πρεσβείες. Αλλά το κάνει με γνώση, τεκμηρίωση, και –κυρίως– με βαθιά θεωρητική αυτοσυνείδηση. Δεν προσπαθεί να «καβαλήσει» τον Μαρξ για να πει τα δικά του – προσπαθεί να τον ανακτήσει για τον 21ο αιώνα.
Και εδώ είναι το μεγάλο του κέρδος: Μαρξιστική ανάλυση χωρίς νοσταλγία για Σοβιετίες, ούτε κουβέντα για καταλήψεις υπουργείων. Ο Μαρξ του Κοτζιά είναι πιο κοντά στον Βάλτερ Μπένγιαμιν παρά στον Στάλιν. Κριτικός, ευφυής, και –ναι– χρήσιμος για τη διπλωματία.
Ο Μαρξ που μιλούσε για γεωστρατηγική
Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου περνούν οι πρώιμες γεωπολιτικές αναλύσεις του Μαρξ για τον παγκόσμιο καπιταλισμό: πώς η Αγγλία κατέστρεψε την Ινδική υφαντουργία για να εξάγει δικά της προϊόντα. Πώς η Ρωσία δεν ήταν απλώς ένα αυταρχικό κράτος, αλλά μια απειλή για την ευρωπαϊκή ισορροπία λόγω του εσωτερικού της δεσποτισμού.
Ο Κοτζιάς ανασυνθέτει έναν Μαρξ-διπλωμάτη του πνεύματος, που αντιλαμβάνεται ότι η εξωτερική πολιτική είναι πάντα και εσωτερική: ένας καθρέφτης της κοινωνικής διάρθρωσης κάθε κράτους.
Και κάπου εδώ ο αναγνώστης καταλαβαίνει: αυτό το βιβλίο δεν είναι θεωρία μόνο. Είναι οδηγός αντίστασης για τα μικρά κράτη στον κόσμο των μεγάλων.
Ό,τι πιο σύγχρονο μπορεί να γραφτεί σήμερα
Σε μια εποχή που οι υπουργοί Εξωτερικών διαβάζουν briefs της πρεσβείας των ΗΠΑ και όχι βιβλία, και οι δημόσιες παρεμβάσεις για τη διπλωματία περιορίζονται στο αν θα πουλήσουμε γκαζάκια ή σταφύλια, ο Κοτζιάς σκάει σαν πυρκαγιά στο ΚΥΣΕΑ.
Σου λέει: «Ξεχάστε τα γραφήματα ισχύος – διαβάστε την ιστορία, την οικονομία, τις συγκρούσεις πίσω από τα χαμόγελα των G20.»
Δεν είναι εύκολο βιβλίο. Αλλά είναι απαραίτητο. Για φοιτητές διεθνών σχέσεων που δεν θέλουν να καταλήξουν απολογητές του ΝΑΤΟ. Για πολιτικούς που ψάχνουν στρατηγική πέρα από το copy-paste του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Και για πολίτες που καταλαβαίνουν ότι η διπλωματία δεν είναι ζήτημα εθιμοτυπίας, αλλά ζήτημα επιβίωσης.
Αντί επιλόγου – ή πρόλογου για την επόμενη Ελλάδα
Στον Κοτζιά χρεώνω πολλά – και του αναγνωρίζω περισσότερα. Αυτό το βιβλίο δεν είναι φόρος τιμής στον Μαρξ. Είναι μαρτυρία ενός πολιτικού που επιμένει να σκέφτεται, σε μια χώρα που θεωρεί ύποπτο όποιον δεν μιλά με τίτλους δελτίων ειδήσεων.
Αν πρέπει να μείνει κάτι από αυτό το άρθρο είναι το εξής:«Μαρξ και Διπλωματία» δεν είναι ένα βιβλίο. Είναι ένα εργαλείο. Σαν σφυρί. Που σπάει τη βιτρίνα του καθωσπρεπισμού στις διεθνείς σχέσεις και δείχνει ότι ο κόσμος δεν είναι σκηνή. Είναι εργοτάξιο ταξικής πάλης.
Ο Άκης Λιάντζουρας είναι μέλος της ομάδας ανάλυσης πολιτικής στρατηγικής του think tank Capitol17.com. Γράφει για την πολιτική όπως άλλοι γράφουν blues – με θυμό, υπερεαλισμό και ένα ποτήρι καφέ στα μαύρα μεσάνυχτα.