γράφει ο Άκης Λιάντζουρας
Ο τηλεοπτικός δέκτης σφυρίζει σιωπηλός, δείχνει εικόνες από την Ουκρανία: πολυκατοικίες κομμένες στα δύο, παιδικά δωμάτια γυμνά στον ουρανό, σαν ντεκόρ σε ταινία τρόμου. Κάποιος δίπλα μου ψιθυρίζει: «Αυτό θα τους γονατίσει. Δεν αντέχουν οι λαοί τέτοιο φόβο». Κι εγώ γελάω πικρά, γιατί την ίδια φράση την είχαν πει χιλιάδες φορές πριν από αυτόν. Και κάθε φορά, η Ιστορία τον διέψευδε.
Ας το πάρουμε από την αρχή. Οι στρατηγοί — αυτοί οι στρατοκαυλοι με τις κορδέλες και τα powerpoints — έχουν μια ακατανίκητη φαντασίωση: ότι με μερικούς τόνους εκρηκτικών μπορείς να αλλάξεις την ψυχή ενός λαού. Να τον σπάσεις. Να τον κάνεις να παρακαλάει για ειρήνη. Σαν να μιλάμε για κουρδιστά παιχνίδια, όχι για ανθρώπους που έχουν παιδιά, γείτονες, μνήμη.
Μόνο που αυτό ποτέ δεν δούλεψε.
Το Λονδίνο που δεν λύγισε
Πάμε πίσω στο 1940. Οι σειρήνες του Blitz ουρλιάζουν πάνω από το Λονδίνο. Οι ναζί πιστεύουν ότι αν ισοπεδώσουν την πόλη, οι Βρετανοί θα τρέξουν στον Τσώρτσιλ να φωνάξουν: «Σταμάτα! Δώσε τα κλειδιά στον Χίτλερ!»
Μόνο που έγινε το ανάποδο. Οι παμπ έμειναν γεμάτες. Οι άνθρωποι κατέβαιναν στα καταφύγια με τα βιολιά και τις μπύρες τους. Ανάμεσα στις φλόγες γεννήθηκε μια παράξενη ευφορία — όχι γιατί ο κόσμος αγαπούσε τον πόλεμο, αλλά γιατί η κοινότητα έγινε σφιχτή σαν γροθιά.
Ο Rutger Bregman, στο βιβλίο Humankind (στο κεφάλαιο για τους βομβαρδισμούς), το περιγράφει καθαρά: οι πολίτες δεν βυθίστηκαν στον πανικό. Αντίθετα, ανέπτυξαν μια αίσθηση αξιοπρέπειας και συλλογικής αντίστασης. Κανείς δεν είπε «παραδινόμαστε».
Και το ίδιο ακριβώς συνέβη λίγα χρόνια μετά στη Γερμανία, όταν οι Συμμαχικοί έριξαν τόνους φωτιάς σε πόλεις όπως το Αμβούργο και τη Δρέσδη. Οι άνθρωποι βγήκαν από τα ερείπια πιο αποφασισμένοι, πιο θυμωμένοι, πιο δεμένοι.
Ο μύθος του «σοκ και δέους»
Αυτή η ψευδαίσθηση — ότι η βία θα κάμψει τον εχθρό — επέστρεψε ξανά και ξανά. Το είδαμε στο Βιετνάμ, με το Ναπάλμ να τυλίγει χωριά ολόκληρα. Το είδαμε στη Βαγδάτη το 2003, με την αμερικανική επιχείρηση Shock and Awe. Ο τίτλος κι αν ήταν πορνογραφία ισχύος: «Σοκ και Δέος». Οι στρατηγοί πίστευαν πως τα φώτα που έσκιζαν τον ουρανό θα γονάτιζαν τους Ιρακινούς.
Κι όμως, οι βόμβες δεν έφεραν παρά πείσμα, φανατισμό, αντι-αμερικανισμό. Οι ίδιες οι βόμβες που υποτίθεται ότι θα έφερναν ειρήνη, έστρωσαν τον δρόμο για το ISIS.
Και σήμερα: Ουκρανία, Γάζα
Το ίδιο παραμύθι παίζεται ξανά. Στην Ουκρανία, η Μόσχα πιστεύει ότι αν βομβαρδίσει την ενεργειακή υποδομή, θα κάμψει το Κίεβο. Στη Γάζα, το Ισραήλ φαντάζεται ότι με κάθε πολυκατοικία που γκρεμίζεται, ο πληθυσμός θα παρακαλάει για «ηρεμία».
Μόνο που η ψυχολογία είναι αντίστροφη. Ο λαός που βλέπει το σπίτι του να γίνεται σκόνη δεν λέει «παραδίνομαι». Λέει «τώρα δεν έχω τίποτα να χάσω». Η οργή τον κάνει αλύγιστο.
Η σκληρή αλήθεια
Οι στρατοκαυλοι στρατηγοί με τα κουμπάκια στο χέρι είναι θύματα μιας απλοϊκής λογικής: ότι ο άνθρωπος είναι πιο αδύναμος από το τσιμέντο. Αν σπάσεις το τσιμέντο, σπας και τον άνθρωπο.
Αλλά είναι το ανάποδο. Τα κτίρια πέφτουν πιο γρήγορα από το ηθικό. Οι τοίχοι γίνονται σκόνη, οι ψυχές γίνονται ατσάλι.
Το μάθημα του 20ού αιώνα
Αν υπάρχει ένα μάθημα από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι αυτό: οι βόμβες σε αμάχους είναι στρατηγική αυτοχειρίας. Δεν καμπυλώνουν την αντίσταση· τη δυναμώνουν. Δεν σβήνουν την ελπίδα· την κάνουν πιο καθαρή.
Ο Bregman το λέει με τη νηφαλιότητα ενός ιστορικού: η ανθρώπινη φύση τείνει προς την αλληλεγγύη όταν απειλείται. Εγώ το λέω πιο ωμά: κάθε φορά που ένας στρατηγός πατάει το κουμπί, δεν γράφει το τέλος του εχθρού· γράφει τον πρόλογο της δικής του ήττας.
Η Μάχη της Κρήτης
Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα, στη Μάχη της Κρήτης, όταν οι Ναζί πίστευαν ότι με την πτώση αλεξιπτωτιστών και τον ανελέητο βομβαρδισμό των χωριών θα εξουδετέρωναν κάθε αντίσταση· κι όμως, βρέθηκαν αντιμέτωποι με γιαγιάδες με τσεκούρια και βοσκούς με παλιά ντουφέκια, σε μια από τις πρώτες μάχες όπου οι άμαχοι πολέμησαν ως ίσοι προς ίσους, ξεγυμνώνοντας τον μύθο της “σοκ και δέους” στρατηγικής. Και οι αλεξιπτωτιστές δεν ξαναχρησιμοποιηθήκαν ποτέ.
Οι λαοί δεν παραδίδονται μπροστά στη βία — ενώνονται μέσα από αυτήν.
Επίλογος
Σήμερα, το αφήγημα του «σοκ» και του «τρόμου» είναι πιο ζωντανό από ποτέ, κρυμμένο πίσω από ουδέτερες λέξεις όπως «παράπλευρες απώλειες» και «στρατηγικοί στόχοι». Αλλά η Ιστορία φωνάζει: οι βόμβες σε αμάχους δεν φέρνουν νίκη. Φέρνουν μόνο φρίκη — και έναν εχθρό πιο πεισματάρη από ποτέ.
Κι όταν αύριο οι τηλεοράσεις ξαναδείχνουν καμένα παιδιά και ερείπια, θυμηθείτε το Λονδίνο, θυμηθείτε τη Δρέσδη. Δεν είναι εικόνες παράδοσης. Είναι εικόνες ενός λαού που, κόντρα σε κάθε λογική των στρατηγών, στέκεται όρθιος.